Orð ársins 2021 eru óróapúls og bólusetning...

Orð ársins 2021 að mati notenda RÚV er óróapúls. Árnastofnun valdi orðið bólusetning sem orð nýliðins árs. Undir lok hvers árs kallar RÚV eftir tillögum almennings að orði ársins. Orðin verða að vera einkennandi fyrir árið sem er að líða. Valnefnd, skipuð dagskrárstjóra Rásar 1, vefritstjóra á rúv.is og málfarsráðunaut, velur úr tillögum og stillir upp lista yfir orðin sem valið stendur um. Að þessu sinni voru eftirfarandi orð á listanum:blóðmeri, bólusetningaröfund, byrlun, gerendameðvirkni, hitamet, hraðpróf, kvár, óróapúls, útilokunarmenning, stálp, sviðsmynd, undirbúningskjörbréfanefnd, úrkomuákefð, úrvinnslusóttkví og örvunarskammtur.

Orðið óróapúls varð hlutskarpast í valinu á rúv.is. Mjótt var á munum milli efstu tveggja orðanna og almennt var dreifing atkvæða milli orðanna, sem valið stóð um, nokkuð jöfn. Óróapúls hlaut aðeins tæp 17% atkvæða og orðið örvunarskammtur, sem var í öðru sæti, fékk aðeins 16,5% atkvæða. Þriðja sætið hreppti orðið gerendameðvirkni með tæp 14% atkvæða. Önnur orð á listanum fengu á bilinu 1,5% til 12% greiddra atkvæða.

Óróapúls

Verði jarðskjálftar í skjálftahrinu svo tíðir að erfitt eða ógerlegt reynist að greina á milli þeirra er talað um óróapúls. Slíkt mynstur getur bent til þess að eldgos sé í vændum. Óróapúls kom títt fram á jarðskjálftamælum í aðdraganda eldgoss á Reykjanesskaga í mars 2021 á meðan kvikan var að brjóta sér leið í gegnum jarðskorpuna.

Ágústa Þorbergsdóttir, ritstjóri Íðorðabankans hjá Stofnun Árna Magnússonar, segir að óróapúls sé svokölluð tökuþýðing, það er þýðing á enska hugtakinu disturbance pulse. Tökuþýðing kallast það þegar orð eru mynduð hliðstætt við erlend orð og erlendir orðliðir eru þýddir með samsvarandi íslenskum. Órói er þannig þýðing á enska orðinu disturbance og púls þýðing á orðinu pulse. Ágústa bendir á að fjölmörg dæmi séu um slíka orðmyndun í íslensku bæði í almennu máli og sérfræðimáli og tekur sem dæmi orðin fegurðarblundur og afturhjóladrif. Að baki þeim liggi orðin beautysleep og rear wheel drive.

Ágústa segir að flest samsett orð í íslensku sem enda á -púls séu úr læknisfræði, svo sem hraðpúls og óreglupúls. „Óróapúls í jarðvísindum hefur að sjálfsögðu ekkert með slagæðar að gera heldur vísar púls þar til höggs eða til stuttrar breytingar á einhverju fyrirbæri sem jafnan er stöðugt,“ segir hún. Púls hafi þessa merkingu í ýmsum fleiri fræðigreinum. „Orðið púls er annars tökuorð í íslensku úr dönsku en það er upprunalega komið úr latínu, pulsus, sem merkir högg eða æðasláttur.“

Nýjustu orðin í Risamálheildinni

Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum safnar upplýsingum um málnotkun árið um kring. Stöðugt bætast fjölbreyttir textar í svokallaða Risamálheild og nýjustu gögnin í henni eru notuð til að finna orð ársins. Það eitt dugir þó ekki til og orðin sem til greina koma verða að hafa eitthvað fram yfir önnur orð. Þau verða að segja eitthvað um samtímann eða samfélagsumræðuna. Orðin verða að eiga möguleika á að lifa áfram í daglegri notkun eða vera minnisvarði um atburði sem áttu sér stað á árinu, vera lýsandi fyrir málnotkun, annað hvort almennt eða á tilteknu sviði, og þau verða annað hvort að vera ný í málinu, eða gömul og hafa fengið nýja merkingu.

Orð ársins hjá Árnastofnun er bólusetning. Önnur orð sem komu til greina voruslaufunarmenning, litakóðunarkerfi, hraðpróf, uppkosning, kvár, stálp, götuhleðsla, hverfahleðsla, óróapúls, gosmóða og kvikugangur.

Bólusetning

Orðið bólusetning er að sjálfsögðu ekki nýtt í málinu enda hafa bólusetningar tíðkast á Íslandi í um 200 ár en stóraukin notkun orðsins bólusetning fleytti orðinu efst á listann yfir orð ársins 2021.

Ágústa nefnir að bólusetningar hafi auk þess sett mark sitt á stóran hluta landsmanna sem flestir stóðu í löngum röðum til þess að láta dæla í sig áður óþekktu efni undir dynjandi popptónlist. „Bólusetning hefur um áratugaskeið verið eðlilegur hluti af árlegum læknaheimsóknum barna og undirbúningi ævintýragjarnra Íslendinga á framandi slóðir,“ segir Ágústa. „Einhver umræða um gagnsemi og mögulega fylgikvilla bólusetninga hefur skotið upp kollinum af og til en hún stórjókst á seinasta ári.“ Hún bendir á að skyndilega hafi fólk kunnað skil á mismunandi tegundum bóluefna og jafnvel kennt sig við þær. „Þannig var Jón Jansen-maður á meðan Pála var Pfizer-kona. Flestir treystu Þórólfi, gerðust bólusetningarsinnar, fylgdust samviskusamlega með bólusetningardagatalinu og mættu glaðbeittir í árgangabólusetningu, á meðan anti-bólusetningarsinnar sátu sem fastast fyrir framan tölvuna og vöruðu við nauðungarbólusetningu.“

Uppruni orðsins bólusetning er áhugaverður. Við upphaf 19. aldar var byrjað að bólusetja við skæðum smitsjúkdómi sem á íslensku kallast bólusótt. Enskur læknir, Edward Jenner, tók eftir því að mjaltastúlkur sem höfðu fengið kúabólu veiktust síður af bólusótt og hóf því að sýkja fólk af kúabólunni, eða bólusetja það. Enska orðið vaccine, sem merkir bóluefni, er dregið af latneska orðinu vaccinus. Þannig hefur enska heitið færst yfir á bólusetningar almennt rétt eins og íslenska heitið.

Til gamans má geta þess að orð ársins 2021 hjá orðabókarisanum Oxford er vax, sem er stytting á orðinu vaccination.